Wij schrikken steeds weer wanneer experts spreken over de gevolgen van AI voor beroepen en werkgelegenheid. Soms worden percentages genoemd van 50% van de banen die vóór 2030 zouden veranderen of verdwijnen, en mogelijk zelfs 70% vóór 2035.

Onze eerste reactie is vaak afwerend: dat kan niet en dat mag niet. Maar misschien moeten we de ontwikkeling vanuit een breder perspectief bekijken. Is wat er nu met AI gebeurt werkelijk zo uitzonderlijk? Of maken we deel uit van een proces dat al tientallen jaren gaande is, waarbij steeds weer andere technologieën de oorzaak zijn van veranderingen op de arbeidsmarkt?

https://www.youtube.com/watch?v=igaggbqGgIE&t=34s

Technologische verandering is van alle tijden

Sinds 2000 zijn honderden beroepen veranderd, kleiner geworden of geheel verdwenen. Automatisering speelde daarbij een belangrijke rol, maar zeker niet de enige.

Ook telecommunicatie, computers, internet en uiteindelijk de smartphone hebben de manier waarop wij werken ingrijpend veranderd. Online winkelen heeft traditionele winkels onder druk gezet. Online communicatie heeft de manier waarop we samenwerken veranderd. Digitale platforms hebben complete bedrijfstakken opnieuw ingericht.

De ontwikkelingen rond AI kunnen daarom worden gezien als de volgende stap in een veel langer proces van technologische transformatie.

Het verschil is vooral dat AI niet alleen fysieke of administratieve handelingen automatiseert, maar zich steeds meer richt op werkzaamheden waarvoor we tot voor kort menselijke kennis, analyse, creativiteit en communicatie nodig hadden.

Beroepen verdwijnen minder vaak dan werkzaamheden veranderen

Wanneer we spreken over het verdwijnen van banen, kijken we vaak naar het beroep als geheel. In werkelijkheid verandert vooral de inhoud van het werk.

De klassieke secretaresse is daar een goed voorbeeld van. Het administratieve werk is door computers, digitale agenda’s, e-mail en andere software sterk veranderd. Maar daarmee is de functie niet simpelweg verdwenen. Organiseren, adviseren, communiceren, plannen en het ondersteunen van managers zijn juist belangrijker geworden.

Ook het UWV signaleert binnen deze beroepsgroep ontwikkelingen en groei in functies zoals directiesecretaresses en managementassistenten.

Hetzelfde patroon zien we op veel andere plaatsen: technologie neemt bepaalde taken over, terwijl andere taken belangrijker worden of nieuwe taken ontstaan.

Nieuwe technologie creëert ook nieuwe banen

Ook op macroniveau is het beeld genuanceerder. Automatisering kan banen verdringen, maar tegelijkertijd ontstaat er nieuw werk voor mensen die technologie ontwikkelen, beheren, controleren en toepassen.

Kijk alleen al naar de afgelopen twintig jaar. Functies die rond 2000 nauwelijks bestonden of nog geen zelfstandige beroepsgroep vormden, zijn inmiddels heel normaal:

• softwareontwikkelaar
• data-analist
• cybersecurityspecialist
• UX/UI-designer
• socialmedia-manager
• cloud engineer
• AI-specialist
• app-ontwikkelaar
• SEO-specialist
• content creator

De groei van de ICT-arbeidsmarkt laat dit duidelijk zien. Volgens CBS-cijfers nam het aantal mensen in ICT-beroepen in Nederland sterk toe: van ongeveer 282.000 in 2013 naar circa 542.000 in 2023. Dat is bijna een verdubbeling.

Technologische verandering vernietigt dus niet alleen werk. Ze verschuift werk, verandert werkzaamheden en creëert nieuwe vormen van werk.

AI als volgende stap

Met de opkomst van generatieve AI komt daar een nieuwe dimensie bij. AI kan inmiddels teksten schrijven, afbeeldingen maken, programmeren, gegevens analyseren, documenten samenvatten en ondersteunen bij besluitvorming.

Daardoor worden steeds meer procesmatige en routinematige werkzaamheden ondersteund of gedeeltelijk overgenomen.

Dat hoeft niet uitsluitend negatief te zijn.

Als AI routinematig werk overneemt, kunnen mensen zich meer richten op werkzaamheden waarin menselijke eigenschappen belangrijk zijn: creativiteit, verantwoordelijkheid, persoonlijk contact, empathie, samenwerking en het maken van afwegingen.

AI kan het werk daardoor niet alleen efficiënter maken, maar in sommige gevallen ook leuker, interessanter en kwalitatief beter.

Daarom moeten we er misschien vanuit gaan dat vrijwel ieder beroep de komende jaren zal veranderen. Niet noodzakelijk omdat het beroep verdwijnt, maar omdat de manier waarop het wordt uitgevoerd verandert.

AI is bovendien niet de enige oorzaak

Het is belangrijk om AI niet als een geïsoleerde oorzaak van veranderingen op de arbeidsmarkt te beschouwen.

Beroepen veranderen voortdurend door een combinatie van factoren. Denk aan:

• technologische ontwikkelingen;
• automatisering;
• veranderende consumentenbehoeften;
• digitalisering;
• wet- en regelgeving;
• milieueisen en verduurzaming;
• internationale ontwikkelingen;
• demografische veranderingen;
• economische omstandigheden.

AI komt daar nu als een krachtige nieuwe factor bij.

De vraag is daarom misschien niet: “Welke banen gaat AI vernietigen?”

Een interessantere vraag is:

“Welke werkzaamheden gaan veranderen en welke nieuwe werkzaamheden ontstaan daardoor?”

De mens is in staat zich aan te passen

De geschiedenis laat zien dat mensen zich voortdurend aanpassen aan nieuwe omstandigheden. Dat gaat niet altijd zonder pijn. Beroepen kunnen verdwijnen, mensen kunnen hun werk verliezen en bestaande kennis kan minder waardevol worden.

Maar tegelijkertijd ontstaan nieuwe mogelijkheden.

De mens is bovendien niet alleen in staat om zich aan te passen; hij wil dat vaak ook wanneer daar duidelijke voordelen tegenover staan. We hebben computers, smartphones, internet en talloze digitale toepassingen massaal omarmd omdat ze ons leven en werk op veel manieren gemakkelijker hebben gemaakt.

De uitdaging ligt daarom niet zozeer in het tegenhouden van verandering, maar in het begeleiden ervan.

We moeten mensen voorbereiden op nieuwe werkzaamheden, investeren in vaardigheden en ervoor zorgen dat werknemers de mogelijkheid krijgen om zich gedurende hun loopbaan te blijven ontwikkelen.

De toekomst wordt bepaald door het heden

AI is dus waarschijnlijk niet de boosdoener achter banenverlies. Het is eerder een nieuwe en krachtige versneller van een proces dat al tientallen jaren aan de gang is.

Zoals automatisering, internet, telecommunicatie en smartphones eerder hebben gedaan, zal AI werkzaamheden veranderen, sommige functies kleiner maken, andere functies laten verdwijnen en tegelijkertijd nieuwe functies creëren.

Dat betekent niet dat we de mogelijke negatieve gevolgen moeten bagatelliseren. Voor sommige mensen en beroepsgroepen kan de verandering ingrijpend zijn. Maar alleen focussen op banen die verdwijnen geeft een onvolledig beeld.

De belangrijkste conclusie is misschien wel deze:

Niet AI verandert de arbeidsmarkt; wij veranderen de arbeidsmarkt door de manier waarop we AI toepassen.

Daarom is het belangrijk om de ontwikkelingen van de afgelopen decennia te begrijpen, de huidige veranderingen te duiden en ons voor te bereiden op wat komen gaat.

Die toekomst begint niet morgen.

De toekomst wordt bepaald door wat we vandaag doen.